قرآن ناطق(عج)
images

150 - شیوه‏هاى کاهش و حذف رفتارهاى نامطلوب در کودکان

نویسنده : زهرا رستگار

شیوه‏هاى کاهش و حذف رفتارهاى نامطلوب در کودکان     شکى نیست که کودکان از طریق مشاهده و سایر ادراکات حسى خود از همان اوان کودکى دائما اطلاعات دریافت کرده و آن‏ها را درون‏ریزى مى‏کنند. پس مدتى کوتاه این اطلاعات دریافت‏شده جزء وجود آن‏ها مى‏شود و رفته رفته براساس همین یافته‏ها شخصیت آن‏ها شکل مى‏گیرد […]

شیوه‏هاى کاهش و حذف رفتارهاى نامطلوب در کودکان

 

 

شکى نیست که کودکان از طریق مشاهده و سایر ادراکات حسى خود از همان اوان کودکى دائما اطلاعات دریافت کرده و آن‏ها را درون‏ریزى مى‏کنند. پس مدتى کوتاه این اطلاعات دریافت‏شده جزء وجود آن‏ها مى‏شود و رفته رفته براساس همین یافته‏ها شخصیت آن‏ها شکل مى‏گیرد و در آینده نیز براساس آنچه شکل گرفته‏اند، عمل مى‏کنند. چنانچه قرآن کریم مى‏فرماید: «بگو هر کس به طریقه خویش عمل مى‏کند و پروردگار تو بهتر مى‏داند که کدام یک به هدایت نزدیک‏تر است‏»(اسراء: آیه ۸۴)

بنابراین والدین باید محیط رشد و شکوفایى فرزندان خویش را به‏گونه‏اى مهیا کنند، تا بذر وجودى آن‏ها در بسترى مناسب رشد کند و به بار بنشیند. از جمله موارد آماده‏سازى محیط، اصلاح رفتار و حرکات و سکنات والدین است. زیرا والدین جزو مهم‏ترین افرادى هستند که در شکل‏گیرى شخصیت کودکان نقش به سزایى دارند. تا جایى که حتى صداى ضربان قلب مادر، هنگام شیرخوردن نوزادش در آرامش او تاثیر دارد. بنابراین وقتى حرکات غیر ارادى والدین روى فرزندانشان تاثیر مى‏گذارد، طبیعى است که تاثیر رفتارهاى ارادى و آگاهانه آن‏هامانند نحوه صحبت کردن، لباس پوشیدن، راه رفتن، برخورد با دیگران، و حتى رفتارهاى هیجانى مثل خنده، گریه، ترس، افسردگى، شادابى، نشاط و… دوچندان خواهد بود. نتیجه آن‏که والدینى داراى فرزندان صالح خواهند بود که قبل از هرچیز به فکر اصلاح خویش و محیط زندگى خود بر آمده باشند. چنانچه پیامبر گرامى اسلام صلى الله علیه و آله به ابوذر فرمود: «وقتى انسان صالح و نیکوکار شد خدا به واسطه صالح بودن او، فرزندان و فرزندزادگانش را نیز به اصلاح‏خواهد آورد.» (۱) و امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «اگر خواستى دیگران را اصلاح کنى ابتدا خودت را اصلاح کن; این که بخواهى دیگران را اصلاح کنى و خودت فاسد باشى بزرگترین عیب است.» (۲)

از آن‏جایى که کنترل محیطهایى از قبیل محله، مدرسه و… از توان و قدرت ما خارج است و از طرفى نیز نمى‏توانیم و نباید کودک را در خانه محبوس کنیم – زیرا همه این محیطها مى‏تواند به نوعى در رشد و بالندگى کودک اثر مثبت داشته باشد – این امکان وجود دارد که فرزند ما در بعضى از این محیطها، رفتارهاى نامطلوبى هم بیاموزد. همچنان که در محیط خانه نیز ممکن ست‏برخى از رفتارهاى والدین جنبه بدآموزى براى کودک داشته باشد.

این مقاله در صدد بررسى روش‏هایى است که به کاهش یا حذف رفتارهاى نامطلوب کودکان بینجامد.

کابرد روش‏هاى مثبت و منفى در کاهش رفتار نامطلوب

رفتارهاى نامطلوب را از دو راه مى‏توان کاهش داد:

۱- جانشین ساختن رفتارهاى مطلوب به جاى رفتارهاى نامطلوب و در نتیجه کاهش‏دادن غیر مستقیم رفتارهاى نامطلوب;

۲- کاهش‏دادن مستقیم رفتارهاى نامطلوب. (۳)

روشهاى مثبت کاهش رفتار نامطلوب

۱- تقویت رفتارهاى مطلوبى که به‏دفعات کم انجام مى‏گیرد: گاهى اوقات نامطلوب بودن رفتار کودک یا بزرگ‏سال ممکن ست‏بدین خاطر باشد که آن رفتار را کودک خیلى زیاد و بیش از حد انجام مى‏دهد. مثلا کودکى در خانه یا در کلاس (در بحث‏هاى گروهى) زیاد حرف مى‏زند و فرصت صحبت کردن را از دیگران مى‏گیرد. رفتار مطلوب در این‏جا این است که این کودک کم‏تر و به نوبت‏حرف بزند. براساس این روش ما باید به کودک بگوییم اگر در مدت دو ساعت فقط پنج‏بار و هر بار فقط یک دقیقه صحبت کنى، جایزه مى‏گیرى یا مى‏توانى به تماشاى برنامه تلویزیونى مورد علاقه‏ات بپردازى. بدین وسیله این مقدار حرف زدن او را تقویت مى‏کنیم نه بیش‏تر از آن‏را. البته ذکر این نکته ضرورى‏است که ما در صدد خاموش کردن کودک نیستیم بلکه مى‏خواهیم میزان صحبت کردن او را کنترل کنیم که هم به موقع حرف بزند و هم فرصت دیگران را ضایع نکند.

۲- تقویت رفتارهاى مطلوب دیگر: در این روش همه رفتارهاى مطلوب کودک تقویت مى‏شود به جز رفتارى که نامطلوب تشخیص داده شده است. براى اجراى این روش موارد زیر را به کار مى‏بریم:

الف – کودک را براى انجام ندادن رفتار نامطلوب‏براى‏یک‏مدت زمان معینى تقویت مى‏کنیم; مثلا به او مى‏گوییم اگر با برادرت دعوا نکردى یا اگر خواهرت را اذیت نکردى، بعد از ظهر تو را به پارک مى‏برم.

ب – تقسیم مدت زمان معینى به فواصل کوچک‏تر: در این روش کاهش رفتار نامطلوب به تدریج انجام مى‏گیرد لذا عملى‏تر و معقول‏تر به نظر مى‏رسد. مثلا یک روز را به تعداد ساعات آن تقسیم مى‏کنیم سپس از کودک مى‏خواهیم که اگر در هر یک ساعت رفتار خودش را کنترل کند و آن عمل نامطلوب را انجام ندهد، جایزه خواهد گرفت. در این‏جا کودک براى این‏که پاداش‏هاى بیش‏ترى بگیرد، سعى مى‏کند تا بیش‏تر خودش را کنترل کند.

ج – جنبه‏هاى مثبت رفتار کودک را تقویت مى‏کنیم تا بقیه رفتارش را نیز تصحیح کند. مثلا کودکى که تکلیف مدرسه‏اش را بد خط مى‏نویسد به تکلیف او نگاه مى‏کنیم هرجا یک کلمه یا جمله‏اى را خوش خط نوشته بود زیر آن خط مى‏کشیم. بدین‏وسیله او را مورد تشویق قرار مى‏دهیم. یا اگر کودکى برادر کوچکش را اذیت مى‏کند ولى گاهى اوقات نیز کمک‏هایى به او مى‏کند، ما همین رفتارهاى مثبت را سریعا تشویق مى‏کنیم و رفتارهاى نامطلوب او را نادیده مى‏گیریم. (البته در صورتى که رفتارهاى نامطلوب او خطرناک باشد، باید جلوگیرى کنیم.)مانندهمان‏شیوه‏که حضرت عیسى علیه السلام براى تربیت‏حواریون انجام مى‏داد; «ایشان روزى در یک مسیرى عبور مى‏کردند با یک لاشه بز که متعفن نیز شده بود برخورد کردند همه حواریون بینى و دهان خود را گرفتند و گفتند عجب بوى بدى مى‏دهد ولى حضرت عیسى علیه السلام فرمودند به! این بز چه دندان‏هاى سفیدى دارد.» (۴) بنابراین یکى از شیوه‏هاى تربیتى که بزرگان دین هم از آن استفاده مى‏کنند و در روان‏شناسى تربیتى نیز روى آن تاکید مى‏شود آن است که جنبه‏هاى مثبت را تقویت کنیم تا کودک خود بر اثر تشویق رفتارهاى مطلوبش در صدد اصلاح رفتارهاى نامطلوب برآید.

۳- تقویت رفتار مغایر با رفتار نامطلوب: در این روش هر رفتارى که با رفتار نامطلوب، ناهمساز و مغایر است تقویت مى‏شود. مثلا براى از بین بردن رفتار نامطلوب کودکى که گوشه‏گیر و منزوى است و با هم‏سالان خود بازى نمى‏کند، باید هرگونه فعالیت گروهى و آمیزش با سایر کودکان رادر او تقویت کنیم، تا تمایل بیش‏ترى به شرکت در فعالیت‏هاى گروهى پیدا کند. طبیعى است وقتى کودک وارد کوچک‏ترین فعالیت گروهى مى‏شود، دیگر منزوى و گوشه‏گیر نیست. به عبارت دیگر انسان در یک زمان واحد نمى‏تواند دو رفتار متضاد را انجام دهد، یعنى هم گوشه‏گیر باشد و هم با بچه‏ها بازى کند. در چنین روشى علاوه بر این‏که رفتار نامطلوب کاهش پیدامى‏کند،رفتارهاى‏مطلوب‏افزایش مى‏یابد و جایگزین رفتارهاى نامطلوب مى‏شود.

۴- سیرى یا اشباع: گاهى اوقات باید آن قدر یک تقویت کننده را به کار ببریم که اثر خودش رااز دست‏بدهد. مثلا کسى که گرسنه است و یک حالت ولع براى خوردن غذا دارد، وقتى به اندازه کافى به او غذا داده شود دیگر آن غذا براى او جاذبه‏اى نخواهد داشت مگر این‏که در نوبت‏دیگرى‏دوباره‏گرسنه‏شود. یک کودک نیزممکن‏است‏نسبت‏به‏اسباب‏بازى‏هاى خودش زیاد حساسیت نشان داده و حتى اسباب بازى بچه‏هاى دیگر را هم براى خودش بخواهد و همه را احتکار کند. چون احتکار اسباب‏بازى یک رفتار نامطلوب است و ما مى‏خواهیم رفتار کودک تعدیل شود، مى‏توانیم با استفاده از این روش براى مدتى آن‏قدر اسباب‏بازى از خودش و دیگران جلوى او بریزیم تا اشباع شود به‏گونه‏اى که وقتى دوباره براى او اسباب‏بازى مى‏بریم آن‏ها را از خودش دور کند. در واقع با این کار، کودک از بازى با اسباب‏بازى اشباع شده به طورى که از این به بعد اسباب‏بازى‏ها را بین خود و هم سالانش تقسیم مى‏کند و رفتار او عادى مى‏شود.

روش‏هاى منفى کاهش رفتار نامطلوب

قبل از بیان روش‏هاى منفى، ذکر این نکته ضرورى است که چون روش‏هاى منفى خاصیت انزجارى و آزاردهنده و جنبه تنبیهى دارند، ممکن است عوارض ناخوشایندى را نیز به دنبال داشته باشند. لذا تا آن‏جایى که امکان به‏کارگیرى روش‏هاى مثبت وجود دارد باید از روش‏هاى منفى براى کاهش رفتار نامطلوب خوددارى نموده و فقط در هنگام ضرورت، آن‏هم با احتیاط کامل از این‏روش استفاده کرد.

۱- خاموشى: خاموشى به فرآیندى گفته مى‏شود که در آن وقوع رفتار بدون تقویت مى‏ماند و تکرار بدون تقویت‏یک رفتار سرانجام منجر به توقف کامل آن رفتار مى‏شود. (۵) براى مثال معلم در کلاس درس سؤالى را طرح مى‏کند، یکى از بچه‏ها بلند مى‏شود و با سر و صداى زیاد مى‏گوید: من بلدم، من بلدم. معلم بدون توجه به آن دانش‏آموز جواب سؤال را از دانش‏آموز دیگرى که دستش را بلند کرده و آرام سرجایش نشسته مى‏خواهد که توضیح دهد. در این‏جا بى‏توجهى معلم به دانش‏آموز شلوغ و پرسیدن سؤال از دانش‏آموز مؤدب، باعث‏خاموشى رفتار دانش‏آموز شلوغ مى‏شود، در صورتى‏که اگر معلم عکس‏العمل دیگرى نشان داده بود و با صداى بلند به آن دانش‏آموز شلوغ گفته بود: سر جایت‏بنشین و حرف نزن، اثر معکوس داشت. همین کار را مى‏توان در خانه نیز انجام داد و رفتار نامطلوب کودکان را خاموش کرد.

۲- محروم کردن: بسیارى اوقات مى‏توان با محروم کردن کودک از تقویت کننده‏هایى که براى او خیلى مهم است، رفتار او را کنترل کرد; مثل دیدن برنامه کارتن یا برنامه کودک یا بازى فوتبال.

مثلا براى حذف رفتار کودکى که عادت به مکیدن انگشت‏خود دارد، مى‏توانیم هنگامى که‏او مشغول تماشاى برنامه کودک تلویزیون است، هر وقت دستش را به طرف دهانش برد، تلویزیون را خاموش و هنگامى که دستش را بیرون آورد، دوباره تلویزیون را روشن کنیم.یا معلم ورزش، دانش‏آموزى را که در بازى‏رفتار خلاف‏انجام مى‏دهد، براى مدتى از بازى محروم کند. این روش را داوران مسابقات ورزشى درمورد ورزشکاران متخلف انجام مى‏دهند و با این کار تا حدود زیادى از تخلفات دیگر بازیکنان و خود این بازیکن خاطى جلوگیرى مى‏کنند.

۳- جبران کردن: در این‏روش‏وقتى فرد مرتکب رفتار نامطلوبى مى‏شود، او را وادار مى‏سازند تا آن عمل خلاف را جبران یا اصلاح کند. زیرا هدف این روش آن است که فرد مسؤولیت عمل خودش را بپذیرد. طبیعى است هنگامى که فرد احساس مسؤولیت نسبت‏به عمل خود نماید، رفتار خودش را بیش‏تر کنترل خواهد کرد. مثلا کودکى که خانه یا کلاس را با ریختن خرده کاغذ یا چیزهاى دیگر کثیف مى‏کند، والدین یا معلم باید او را وادار کنند تا خرده کاغذهایى را که کف اتاق ریخته جمع کند و حتى‏بعضى اوقات از شخص خاطى‏خواسته مى‏شود علاوه بر جبران عمل خلاف خود، به انجام اعمال اضافى نیز بپردازد. مثلا از کودکى که به یکى از همکلاسى‏هاى خود یا به یکى از اعضاى خانه توهین کرده، خواسته مى‏شود که از همه همکلاسى‏هاى خود و اعضاى خانه عذرخواهى کند.

هنگام استفاده از این روش به نکات زیر باید توجه کرد:

۱- به کودک یا دانش‏آموز بگویید این رفتار تو بد بود;

۲- او را از انجام کارى که مشغول آن است‏باز دارید;

۳- با توضیحات شفاهى، کار جبرانى او را برایش مشخص کنید.

پى‏نوشت‏ها:

۱- مکارم الاخلاق، ص ۵۴۶، به نقل از کتاب آیین تربیت ابراهیم امینى، ص ۲۳

۲- غررالحکم، ص ۲۷۸، به نقل از کتاب آیین تربیت ابراهیم امینى، ص ۲۳

۳- رفتار درمانى دکتر سیف، فصل پانزدهم

۴- اصول کافى

۵- رفتار درمانى دکتر سیف

 

0 دیدگاه ارسال شده است

نظر خود را با ما در میان بگذارید